Wie is Baba Jaga?

In het Russisch wordt ze ook wel voluit Bába Jagá Kostjanája Nogá genoemd, ofwel Baba Jaga de Bottenpoot. Baba Jaga is een heks, een afschrikwekkende verschijning, die zo dun is als een geraamte. De donkere wouden van Oost-Europa zijn haar verblijfplaats. Waar zij ook maar opduikt, begint spontaan een heftige wind te waaien, kraken de takken van de bomen en dwarrelen de bladeren in het rond.

Snel wordt het avond. De omheining van schedels en beenderen die om de hut staat, begint te gloeien van een innerlijk vuur waardoor de open plek in het bos door een spookachtig schijnsel verlicht wordt.
Baba Jaga is een heel afschrikwekkend wezen. Ze reist niet in een wagen, niet in een rijtuig, maar in een ketel in de vorm van een vijzel die helemaal op eigen kracht vliegt. Ze roeit dit voertuig met een roeispaan in de vorm van een stamper, en ondertussen wist ze haar sporen uit met een bezem gemaakt van haren van mensen die al lang dood zijn. Die vijzel vliegt door de lucht terwijl Baba Jaga’s vette haar er wapperend achteraan vliegt. Haar lange kin krult omhoog en haar lange neus krult omlaag en ze raken elkaar in het midden. Ze heeft een klein wit geitensikje en wratten op haar huid omdat ze met padden omgaat.
Nog vreemder is het huis van Baba Jaga. Haar huis leidt een leven op zichzelf. Het staat op twee enorme, geschubde gele kippenpoten en loopt op eigen kracht en draait zich om en om als een uitbundige danser. De grendels op de deuren en luiken zijn van mensenvingers en mensentenen gemaakt en het slot op de voordeur is een snuit met een rij puntige tanden.’

(zie C.P Estés, De ontembare vrouw, uitgeverij Becht - Haarlem)

In veel Oost-Europese vertellingen en mythen komt Baba Jaga voor. Een heel bekend verhaal gaat over het Russische meisje Vasalisa (ook wel Wassilissa de Wijze). Haar moeder sterft op jonge leeftijd. Op haar sterfbed geeft de moeder aan Vasalisa een popje, en zegt dan: ‘Mocht je ooit verdwalen of hulp nodig hebben, vraag dit popje dan wat je moet doen. Dan zal je geholpen worden. Dit is mijn gelofte als moeder aan jou, mijn zegen over jou, lieve dochter’. Het kind en de vader treuren lang.

Maar uiteindelijk besluit Vasalisa’s vader te hertrouwen. Hij trouwt een weduwe met twee dochters. De stiefmoeder en stiefzusters haten Vasalisa om haar schoonheid en lieve karakter. Met een list sturen ze Vasalisa ‘s avonds het bos in om vuur te halen voor hun haard bij de heks Baba Jaga. Ze hopen op deze manier van haar verlost te worden. In het donkere bos vraagt ze hulp aan haar popje om de weg te vinden naar het huis van Baba Jaga. Bij de hut van Baba Jaga aangekomen komt de heks juist aanvliegen in haar vijzel. Vasalisa legt uit dat ze komt om vuur te halen voor haar stiefmoeder. De heks wil het meisje helpen maar ze stelt haar wel eerst op de proef. Geluk en wijsheid zijn ook nu slechts te verkrijgen door een weg te gaan van leren en soms ontberen. Baba Jaga geeft Vasilisa een aantal hele moeilijke opdrachten, welke Vasilisa met de hulp van haar popje volbrengt. Uiteindelijk keert Vasilisa met het vuur huiswaarts; het vuur zit in een schedel op een stok. Haar stiefmoeder en stiefzusters schrikken vreselijk bij Vasilisa’s onverwachte terugkomst. In de nacht houdt de vurige schedel de stiefmoeder en stiefzusters scherp in de gaten. En de volgende ochtend blijkt er van het drietal niet meer over dan een hoopje as.

De heks Baba Jaga is een mythische figuur, die in veel verhalen in Oost-Europa voortleeft/voorkomt. Ze staat voor een soort vrouwelijke wilde godin, die mensen op de proef stelt met het doel zichzelf, oftewel haar diepere drijfveren, intuďtie, haar ziel zo je wilt, bloot te leggen en met die innerlijke wijsheid te kunnen leven. De wilde vrouw is een soort moeder Natuur, in al haar puurheid en natuurlijkheid, die mensen steun geeft en met goede raad terzijde staat. In sommige verhalen gaat haar invloed nog verder. Baba Jaga zou in al haar wijsheid regeren over de elementen, dag en nacht, en situaties beďnvloeden van leven en dood.

Het is een volksgebruik in o.a. Wit-Rusland om een Baba Jaga pop in huis te zetten, omdat deze het kwade zou afweren. In een oud Hongaars sprookje is Baba (oude vrouw) helemaal geen wanstaltige heks, maar een vriendelijke goede fee. Baba Jaga heeft blijkbaar vele gedaanten en vele kanten, maar altijd gaan de verhalen over haar rol om het goede en wijze in mensen en dieren wakker te maken.